-dı mı, -mış mı? Türkçede iki geçmiş zamanı ayırmanın yolu

Yabancılara Türkçe derslerimde bir an vardır ki hemen hemen her öğrencide tekrar eder. Geçmiş zamanı öğrenmiş, gittim, yedim, gördüm diye rahatça konuşmaya başlamıştır. Sonra bir gün bir dizide ya da arkadaşının mesajında gitmiş, yemiş, görmüş biçimleriyle karşılaşır ve bana sorar: “Hocam, bunlar aynı şey değil mi? Hangisini ne zaman kullanacağım?”

Bu yazıda bu soruya derslerimde nasıl yanıt verdiğimi anlatmak istiyorum. İyi haber şu: İki eki ayırmak için uzun kural listeleri ezberlemene gerek yok. Tek bir soruyu kendine sormayı alışkanlık hâline getirmen yeterli.

Asıl soru: Bu bilgiyi nereden biliyorum?

İngilizcede ya da pek çok dilde geçmiş zaman, olayın ne zaman olduğunu söyler. Türkçede ise -dı ile -mış arasındaki fark çoğu zaman zamanla ilgili değildir; bilginin kaynağıyla ilgilidir. İki ek de geçmişi anlatır, ama konuşan kişinin o olayla ilişkisini farklı gösterir.

• -dı: Ben gördüm, yaşadım, eminim.
• -mış: Başkasından duydum, sonucundan anladım ya da şimdi fark ettim.

Öğrencilerime cümle kurmadan önce kendilerine şunu sormalarını öneriyorum: “Bunu kendi gözümle mi gördüm, yoksa sonradan mı öğrendim?” Bu soru, karışıklığın büyük kısmını çözer.

Bir örnekle bakalım. Sabah pencereden baktın ve yağmurun yağdığını gördün: Sabah yağmur yağdı. Sabah uyuyordun, öğlen dışarı çıktığında yerlerin ıslak olduğunu gördün: Sabah yağmur yağmış. İki cümle aynı olayı anlatıyor; değişen tek şey, senin o olayı nasıl öğrendiğin.

-dı: Gözümle gördüğüm, emin olduğum geçmiş

-dı eki, doğrudan tanık olduğun ya da kesin bildiğin olayları anlatır. Dün markete gittim. Akşam arkadaşımla film izledik. Toplantı saat üçte başladı. Bu cümlelerin hepsinde konuşan kişi olayın içindedir ya da olaya kesin gözüyle bakar.

Biçim açısından -dı, ünlü uyumuna göre -dı, -di, -du, -dü olur. Fiil kökü sert bir ünsüzle (ç, f, h, k, p, s, ş, t) bitiyorsa d harfi t'ye döner: baktı, içti, koştu, gülümsedi ama sevdi, okudu. Ünlü uyumunu daha önce çalıştıysan burada çok zorlanmayacaksın; çalışmadıysan önce o konuya kısa bir dönüş yapmanı öneririm.

-mış: Duyduğum, sonradan anladığım geçmiş

-mış eki ise olayı kendi gözünle görmediğinde devreye girer. Derslerimde bunu üç durumla anlatıyorum:

1. Duyduğun bilgi: Ayşe yeni bir işe başlamış. (Bunu bir arkadaşından duydun.)
2. Sonuçtan çıkardığın bilgi: Gece kar yağmış. (Kar yağarken uyuyordun ama sabah her yer beyaz.)
3. Şaşırarak fark ettiğin durum: Aa, sen çok iyi Türkçe konuşuyormuşsun! (Bunu şimdi fark ettin.)

Biçimi -dı'dan daha kolaydır: Ünlü uyumuna göre -mış, -miş, -muş, -müş olur ve ünsüz değişmez. Gelmiş, okumuş, görmüş, yazmış.

Kendinden bahsederken -mış: Uyuyakalmışım!

Öğrencilerin en çok şaşırdığı kullanım bu. Kendi yaptığın bir şeyi -mış ile anlatabilir misin? Evet, ama yalnızca o anda farkında olmadığın bir şeyse. Kitap okurken uyuyakalmışım. Uyuduğun anı fark etmedin; uyandığında anladın. Telefonumu evde unutmuşum. Unuttuğunu ancak sonradan fark ettin.

Bu yüzden Dün sinemaya gitmişim gibi bir cümle, normal bir anlatımda tuhaf durur. Sanki sinemaya gittiğini hatırlamıyormuşsun da biri sana söylemiş gibi anlaşılır. Kendi bilinçli eylemlerini anlatırken -dı'yı seç.

Masallar, anlatılar ve haberler

Türk masallarının ünlü başlangıcını belki duymuşsundur: Bir varmış, bir yokmuş... Masallar -mış ile anlatılır, çünkü anlatıcı olayları kendi görmemiştir; kuşaktan kuşağa aktarılan bir hikâyeyi aktarır. Bir arkadaşının başına geleni anlatırken de aynı mantık çalışır: Ali dün otobüste cüzdanını kaybetmiş, sonra bir yolcu bulup getirmiş.

Günlük konuşmada ve haber dilinde de bu ayrımı sık duyarsın. Dizi izlerken ya da sohbet dinlerken kulağını şu soruya ver: Konuşan kişi olayı görmüş mü, yoksa aktarıyor mu? Bu dikkat, kuralı ezberlemekten çok daha kalıcıdır.

Sık yaptığım düzeltmeler

• Her şeyi -dı ile anlatmak: Dilbilgisi açısından hata olmasa da, duyduğun bir haberi -dı ile anlatınca sanki olaya tanıkmışsın gibi bir izlenim verirsin.
• Kendi deneyimini -mış ile anlatmak: Mesafeli ve tuhaf durur; yukarıdaki sinema örneğini hatırla.
• Kişi eklerini karıştırmak: gittim, gittin, gitti, gittik, gittiniz, gittiler ile gitmişim, gitmişsin, gitmiş, gitmişiz, gitmişsiniz, gitmişler dizilerini sesli okuyarak çalış.
• Soru kurarken ayrımı unutmak: Karşındakinin yaşadığını sorarken Dün sinemaya gittin mi? dersin. Bir başkası hakkında duyduğunu teyit etmek istersen Ali sinemaya gitmiş mi? diye sorabilirsin.

Bu hafta deneyebileceğin küçük alıştırma

Her akşam beş dakikanı ayır ve üç parçalı bir mini günlük yaz:

1. Bugün kendi yaşadığın üç şeyi -dı ile yaz. Sabah kahve içtim.
2. Bugün başkasından duyduğun ya da okuduğun iki şeyi -mış ile yaz. Komşumuz tatile gitmiş.
3. Seni şaşırtan ya da sonradan fark ettiğin bir şeyi yaz. Şemsiyemi otobüste unutmuşum.

Yazdıktan sonra her cümleyi sesli oku ve kendine o soruyu sor: “Bunu nereden biliyorum?” Hafta sonunda geriye dönüp baktığında, iki eki seçerken artık daha az düşündüğünü fark edeceksin.

Geçmiş zamanlarla ya da Türkçenin başka bir köşesiyle ilgili takıldığın bir yer varsa, bana sayfadaki iletişim formundan yazabilirsin. Senin seviyene ve hedefine uygun bir çalışma planını birlikte kurmaktan mutluluk duyarım.